Budowa dzieła sztuki - kompozycja

W dzisiejszym poście proponuję małe przypomnienie kilku podstawowych zagadnień z zakresu budowy dzieła sztuki, które są niezbędne do jego opisu, zarówno na poziomie podstawowym, jak i rozszerzonym, zwłaszcza w części poświęconej analizie porównawczej. Pamiętając o tych „banalnych” kategoriach i wypisując je na początku analizy zyskujesz dodatkowe punkty.

Podstawowa kwestia, najczęściej pomijana przez maturzystów, właśnie dlatego, ze wydaje się zbyt oczywista, przez co nieistotna, to określenie kształtu pola obrazowego (formatu obrazu), czyli czy jest to np. prostokąt poziomy lub pionowy, kwadrat lub forma zbliżona do kwadratu; polem obrazowym może być też elipsa lub koło (tondo). Przy analizie porównawczej to zapewnia Ci jeden punkt. Niewiele, ale czasem może zaważyć na wyniku.

Michelangelo Buonarroti, Tondo Doni, 1506-1508

Następnie należy zidentyfikować kompozycję z jaką mamy do czynienia w danym przypadku. Zwykle stosuje się podział rodzajów kompozycji ze względu na dwa jej aspekty.

-   ze względu na układ poszczególnych jej części:

•     zamknięta/otwarta

•     prosta/złożona (wielofiguralna)

•     symetryczna/asymetryczna (wieloosiowa)

•     rytmiczna/zderytmizowana

•     centralna/ rozproszona

•     horyzontalna/wertykalna/diagonalna

•     jednoplanowa/wieloplanowa

-  ze względu na sposób oddziaływania na widza poszczególnych jej części:

•     statyczna/dynamiczna

•     ekspresyjna

Każda kompozycja składa się z co najmniej kilku powyższych elementów, im więcej wypiszesz, tym większa szansa, ze zostaniesz wysoko oceniony przez egzaminatora. Oto przykłady paru kompozycji wraz z opisem:

Pieter Bruegel Starszy, Pejzaż z upadkiem Ikara - kompozycja otwarta, złożona, horyzontalna, rozproszona, wieloplanowa i asymetryczna

Ilya Repin,  Śpiąca Wiera - kompozycja zamknięta, prosta, centralna, jednoplanowa i wertykalna

O ile opis kompozycji uwzględniający układ jej poszczególnych części wydaje się raczej łatwy, o tym kwestia oddziaływania na widza i ekspresyjności kompozycji może budzić pewne wątpliwości.

Trzeba tutaj wziąć pod uwagę, że ekspresja w dziele sztuki może występować w różnej formie w zależności od epoki i rodzaju dzieła. O kompozycji ekspresyjnej mówimy gdy napięcia w obrazie są silne i oddziałują na emocje widza; ekspresja może tkwić zarówno w scenie przedstawionej w danym dziele sztuki, ale także w jego materii (sposobie kładzenia farby, opracowania materiału rzeźbiarskiego etc.). Mam nadzieje, ze stanie się to jasne po porównaniu poniższych przykładów dwóch odmiennych rodzajów ekspresji.

Stanislaw Ignacy Witkiewicz, Tworzenie świata - kompozycja dynamiczna i mocno ekspresyjna - 

pulsujące, żywe formy, wyrazisty dukt pędzla, wewnętrzne napięcie miedzy elementami obrazu

Donatello, Święta Maria Magdalena -  duża ekspresja formalna, chropowate opracowanie materii, werystyczne przedstawienie postaci 

Vademecum HISTORIA SZTUKI - MATURA 2014

Tradycja i nowoczesność

Historia sztuki składa się nie tylko z samych przełomów kiedy to artyści sprzeciwiali się panującym tendencjom i wprowadzali własny styl oraz nową tematykę, ale także z nawiązań do artystycznych tradycji wcześniejszych epok. Dlatego też ważne jest aby śledzić ich trwanie na przestrzeni dziejów. 

Poznając kolejne dzieła staraj się zwracać uwagę na to jak zmienia się przedstawianie danego tematu w zależności od okresu czy techniki. Istnieją tematy i motywy mniej popularne, ale i takie, które są długotrwałe, powtarzają się w sztuce od starożytności aż po czasy najnowsze. Takim przykładem może być chociażby sposób ujęcia Wenus czy przedstawienia tańca. Te obserwacje będą szczególnie przydatne jeśli na maturze wybierzesz temat wypracowania dotyczący ikonografii. 

Oto kilka przykładów jak w zależności od epoki zmieniała się ikonografia Wenus, na co wpływ miało m.in. aktualne dla danego okresu pojęcie piękna, pojawianie się nowych kanonów i technik artystycznych etc.

Wenus z Willendorfu, paleolit

Praksyteles - Afrodyta Knidyjska, ok. 360 roku p.n.e.

Peter Paul Rubens - Toaleta Wenus, ok. 1615 

Dante Gabriel Rossetti - Venus Verticordia, 1864-68

Yves Klein - Wenus w błękicie, 1962

Poniżej, dla porównania przykład dialogu artystów epoki nowoczesności i współczesności z wielkim twórcą doby renesansu.

Sandro Botticelli - Narodziny Wenus, 1484-86

Odilon Redon - Narodziny Wenus, 1912

Salvador Dali - Narodziny Wenus, 1979

Aby z łatwością rozpoznawać motywy niezbędna jest również dobra znajomość tradycji biblijnej i mitologicznej. Większość dzieł czerpie z nich tematy, należy zatem umieć je zidentyfikować i przyporządkować do odpowiedniego źródła nawet jeśli dzieło nie odnosi się do nich w sposób dosłowny i jednoznaczny, np. 

Katarzyna Kozyra - Olimpia, 1996

Vademecum HISTORIA SZTUKI - MATURA 2014

Historia a historia sztuki

Rozpoczynając naukę historii sztuki zastanawiacie się na pewno na ile istotna jest znajomość historii sensu stricto oraz często znienawidzonych przez uczniów dat i przebiegu procesów historycznych.

Przede wszystkim, należy zauważyć, że ucząc się historii sztuki nie uciekniemy od historii. Mimo iż będziemy się skupiać głównie na tym co dzieje się w sferze artystycznej, musimy nieustannie orientować się w sytuacji polityczno-społecznej danej epoki, ponieważ w zdecydowanej mierze to ona miała wpływ na taki a nie inny temat dzieła, a często i jego formę, np. XVII-wieczna specyfika Flandrii i Niderlandów - region specjalizujący się w handlu i żegludze co wpłynęło na bogacenie się mieszczaństwa i przyczyniło do popularności portretu mieszczańskiego - prywatnego i zbiorowego.

Rembrandt van Rijn - Lekcja anatomii doktora Tulpa, 1632

Zwłaszcza w okresie od starożytności do końca wieku XVIII należy również zwracać uwagę na władców i hierarchów kościelnych, którzy często stawali się fundatorami wybitnych dzieł i sprawowali mecenat nad artystami. W tym wypadku najlepiej wypracować metodę automatycznych skojarzeń: Michał Anioł - Medyceusze, papież Juliusz II, Peter Paul Rubens - Maria Medycejska.

Michał Anioł Buonarotti - Mojżesz, 1513-1515

Drugą istotną sferą jest właśnie tematyka poszczególnych dzieł, często mająca na celu upamiętnienie ważnego wydarzenia historycznego etc. W wypadku ważnych realizacji nie wystarczy wiedzieć, że np. tkanina z Bayeux przedstawia średniowieczną bitwę, arkusze maturalne często wymagają aby podać dokładnie, że chodzi o bitwę pod Hastings z 1066 r., podobnie np. w kwestii starożytnych pomników historycznych (kolumny i łuki triumfalne) lub malarstwa rodzimego Jana Matejki.

Tkanina z Bayeux przypisywana królowej Matyldzie (fragment)

Mam nadzieję, że dzięki powyższym radom będzie Wam łatwiej odróżnić fakty historyczne szczególnie istotne z punktu widzenia matury z historii sztuki i te, które można potraktować raczej jako dodatkowe. 

Vademecum HISTORIA SZTUKI - MATURA 2014

Vademecum HISTORIA SZTUKI - MATURA 2014

Moi Drodzy,

przepraszam za milczenie. Od tego tygodnia postaram się dodawać nowe posty z większą regularnością. Dzisiejszą notkę chcę poświęcić prezentacji vademecum, które przygotowałam z myślą o moich uczniach i pozostałych maturzystach przymierzających się do zdawania historii sztuki.

Co wchodzi w skład vademecum i dlaczego warto się z nim zapoznać?

- 45 prezentacji multimedialnych przedstawiających zagadnienia z historii sztuki od prehistorii aż po współczesność!

- ponad 20 testów z odpowiedziami, ułożonymi w formie identycznej jak zadania maturalne, tak abyście mogli systematycznie sprawdzać swoją wiedzę i jednocześnie przyswajać zasady egzaminu maturalnego.

- dla tych, którzy myślą o maturze na poziomie rozszerzonym, na płycie znajdą się arkusze z analizą porównawczą dzieł oraz propozycje odpowiedzi.

Wiem, że moja oferta nie jest pierwszą ani jedyną pośród innych propozycji dostępnych w Internecie pod hasłem „kompendium z historii sztuki”. Dlaczego jednak warto zainwestować w materiały, które oferuję?

Oto kilka argumentów:

1. Przede wszystkim, nie oferuję wyłącznie zbioru zdjęć podzielonych na foldery [nie umniejszając niczyjej pracy, doskonale wiemy, że takie katalogi można zrobić samemu przeszukując Internet] – każda z moich prezentacji to kompleksowo przygotowane przedstawienie sztuki danej epoki/okresu, zawiera całkowity wymagany przez CKE materiał obrazowy, który należy znać oraz wyjaśnienie pojęć, nurtów, technik etc.

2. Wszystkie moje prezentacje są oparte na materiałach naukowych, słownikach metodologicznych i innych tego typu publikacjach (więc źródła są potwierdzone) a jednocześnie dostosowane do standardów wymaganych na egzaminie maturalnym, co więcej na końcu każdej prezentacji proponuję również lektury dodatkowe.

3. Przygotowane przeze mnie testy są oparte na wymogach CKE [a nie na Wikipedii lub w lepszym wypadku encyklopedii PWN], dlaczego jest to ważne – uczysz się tego co jest naprawdę istotne i masz pewność, że jest to starannie oraz kompetentnie wydestylowana wiedza (anegdotyczne, nieistotne informacje są „największym wrogiem” maturzysty).

Nie oferuję starych arkuszy maturalnych (podejrzewam, że każdy kto naprawdę interesuje się maturą z tego przedmiotu już dawno pobrał je z Internetu) ani słowników terminologicznych – daję wskazówki w jakie książki warto się zaopatrzyć, jednak to czy je zakupisz czy znajdziesz w inny sposób zależy od Ciebie (nie handluję cudzą własnością!).

Do prezentacji z epok i testów dołączam za to dwie, uważam, że bardzo istotne prezentacje wprowadzające – „Informacje wstępne” gdzie znajdziecie istotne wskazówki jak uczyć się historii sztuki, na co zwracać szczególną uwagę etc. oraz „Budowa dzieła sztuki”, która wyjaśni Wam jak analizować kompozycje, rozpoznawać techniki i zabiegi artystyczne (zwłaszcza pomocne do matury rozszerzonej).

… i najważniejsze

każdy zainteresowany proponowanym przeze mnie vademecum może otrzymać jedną darmową prezentację aby samodzielnie ocenić czy materiał jest dobrze przygotowany i spełnia jego oczekiwania. 

Jeśli ta oferta wydaje się Wam interesująca, zapraszam na moją aukcję:

Vademecum HISTORIA SZTUKI - MATURA 2014

Już niedługo nowy post, niereklamowy. Pozdrawiam i zapraszam do śledzenia bloga.

Jak zapamiętać te wszystkie dzieła?

Już na początku nauki zauważysz, że prehistoria to nie tylko Lascaux i gliniane naczynia, a Michał Anioł nie jest autorem wyłącznie fresków z Kaplicy Sykstyńskiej. Jak zatem przyswoić i zapamiętać te setki (i nie ma w tym stwierdzeniu żadnej przesady) dzieł? Trzeba wypracować metodę…

1. Przede wszystkim, pamiętaj, że najważniejszy jest styl. Wielu wybitnych artystów, o których będziesz się uczyć weszło do kanonu właśnie ze względu na ich niepowtarzalną formę bądź technikę, staraj się więc uchwycić tę szczególną cechę i skojarzyć z nią artystę. Nie sposób nauczyć się wszystkich dzieł danego artysty. Na szczęście, w przypadku egzaminu maturalnego, równie ważna co ich znajomość jest umiejętność skojarzenia twórcy z jego „domeną”, w ten sposób możesz nie znać, którejś z „Pór roku” Bruegela, ale jeśli będziesz kojarzył(a) jego sposób komponowania przestrzeni i przedstawiania postaci bezbłędnie wskażesz autora.

2. Nie tylko na użytek własny, dla ułatwienia nauki, ale także w perspektywie egzaminu zwracaj uwagę na artystyczne maniery niektórych twórców, wynajdowane przez nich techniki czy ulubione tematy. W arkuszach często pojawiają się pytania o tego typu informacje, aby nie mieć z nimi problemu powinnaś/powinieneś wypracować metodę skojarzeń, np. Leonardo da Vinci – sfumato; Henri de Toulouse-Lautrec – kabaret, plakat; Edgar Degas – baletnice; Caravaggio – tenebryzm, etc.

Obraz Edgara Degas Dwie baletnice nie należy do najsłynniejszych dzieł tego artysty jednak znając jego "hity" bez problemu rozpoznasz autora po stylu i tematyce.

3. Przy wyjątkowo ważnych dziełach zwracaj uwagę również na to gdzie się znajdują. W przypadku architektury czy rzeźby monumentalnej jest to dosyć oczywiste, jednak nie zawsze jeśli chodzi np. o malarstwo. Na pewno pomocne będzie także zapamiętanie „profilu” niektórych z najważniejszych muzeów, np. Musée d’Orsay w Paryżu zbiera głównie impresjonistów i realistów więc możemy się spodziewać, że właśnie tam znajdziemy większość dzieł Moneta czy Courbeta, jeśli myślimy o artystach renesansu należy szukać w Galerii Uffizi we Florencji lub Muzeach Watykańskich, natomiast „świątynią” sztuki współczesnej jest Museum of Modern Art (MoMA) w Nowym Jorku.

Musée d'Orsay, Paryż

VADEMECUM HISTORIA SZTUKI - MATURA 2014