Budowa dzieła sztuki - kolor i światłocień

Obok kompozycji i perspektywy niezwykle istotne miejsce w analizie budowy dzieła sztuki zajmują kolor i światłocień. Podstawową umiejętnością każdego maturzysty powinno być precyzyjne zdefiniowanie tych pojęć aby uniknąć mieszania i niepoprawnego stosowania obu terminów. Przypomnijmy więc ich słownikowe definicje:

gama barwna (koloryt) - to zespół barw w obrazie nadający ogólny ton kompozycji;

światłocień – rozłożenie i wzajemne przenikanie się świateł i cieni stosowane w rysunku, malarstwie i grafice w celu wydobycia efektu trójwymiarowości;

Ważnym terminem jest również:

walor – zróżnicowane natężenie tonu barwy lub stopnia względnej jasności barwy w malarstwie i grafice;

W zależności od doboru kolorów możemy wyróżnić następujące rodzaje gamy barwnej:

• gama ciepła / zimna
• gama pełna / monochromatyczna 

Antoine Watteau, Pieśń miłosna, 1717 - gama pełna

Tutaj pojawia się kilka nowych pojęć, które służą precyzyjnemu opisowi kolorystyki obrazu, tj.:

monochromatyzm - operowanie tylko jedną barwą w kilku odcieniach w celu uzyskania jednolitego tonu całego malowidła;

Józef Chełmoński, Kurka wodna, 1894 - monochromatyzm

kolor lokalny - tzn. barwa właściwa przedmiotom czy postaciom występującym w obrazie, nie zmieniona przez refleksy i cienie pochodzące od znajdujących się obok przedmiotów;

Gustave Courbet, Zródło, 1868 - kolor lokalny

Henri Matisse, Kobieta w kapeluszu, 1905 - odejście od koloru lokalnego

dominanta kolorystyczna - plama barwna, od której zależne są inne barwy w obrazie; 

Z wykorzystaniem koloru i światłocienia wiążą się także pewne techniki i efekty stosowne przez artystów: 

sfumato – miękki modelunek malarski o łagodnych przejściach światłocieniowych, zacierający wyrazistość konturu, sprawiający wrażenie oglądania malowidła przez mgłę lub dym; typowy dla Leonarda da Vinci i jego szkoły;

Leonardo da Vinci, Mona Lisa, 1503-06 - sfumato

tenebryzm (maniera tenebrosa) - sposób ujęcia obrazu polegający na użyciu ciemnej tonacji barwnej, w której postacie i przedmioty wydobyte są z mrocznego tła ostrym światłocieniem, stosowany gł. w baroku;

Caravaggio, Zwycięski Amor, 1601-02 - tenebryzm

luminizm – sposób kształtowania kompozycji za pomocą gry światła, charakterystyczny dla baroku; 

luminizm monochromatyczny - uwypuklenie światła przy dominującej tonacji jednobarwnej, np. Caravaggio

luminizm kolorystyczny - światło jako czynnik wyzwalający wibrację kolorystyczną, np. W. Turner, impresjoniści;

Joseph William Turner, Deszcz, para, szybkość, 1844 - luminizm

Opanowanie tych informacji pozwoli Wam na dokonanie prawidłowej analizy stosunków barwnych w obrazie oraz na określenie roli światła w kompozycji. 

UWAGA: W analizie porównawczej, w części poświęconej światłocieniowi, opis zaczynamy zawsze od zlokalizowania źródła światła (poza obrazem lub na obrazie) oraz rodzaju oświetlenia (światło naturalne/sztuczne; rozproszone, równomiernie oświetlające całą scenę/ mocne, nierównomierne; padające centralnie/ od lewej do prawej...). Następnie definiujemy czy występuje miękki czy ostry modelunek światłocieniowy i/lub stopniowanie walorowe. Jeżeli to możliwe należy również wskazać najjaśniejszy punkt obrazu.

Vademecum HISTORIA SZTUKI - MATURA 2015 + TESTY!

Budowa dzieła sztuki - perspektywa

W nowym poście proponuję Wam kolejną porcję informacji dotyczących budowy dzieła sztuki. Wcześniej zajęliśmy się omówieniem rodzajów kompozycji, teraz czas na perspektywę, która jest nie mniej istotna przy analizie maturalnej, i którą najlepiej zidentyfikować zaraz po opisie kompozycji. Wówczas egzaminator, od początku obcowania z Waszą analizą, widzi, że ma do czynienia z osobą dobrze orientującą się w konstrukcji obrazu.

Zacznijmy od definicji perspektywy, którą również należy przyswoić:

perspektywa to umiejętność ukazywania trójwymiarowych przedmiotów na płaszczyźnie, zgodnie z prawami widzenia

Wyróżniamy następujące rodzaje perspektywy:

kulisowa - tworzy ją szereg zasłaniających się częściowo konstrukcji (gór, budynków itp.), których nakładanie się w efekcie daje wrażenie głębi; jest to najbardziej prymitywny rodzaj ujęcia perspektywicznego[stosowany głównie w średniowieczu];

Pasja, kościół św. Jakuba w Toruniu, ok. 1480-90 (fragment) - perspektywa kulisowa

geometryczna (zbieżna lub centralna) - oparta na zasadzie pozornego zmniejszania się przedmiotów w miarę ich oddalania się od oka oraz pozornej zbieżności ku horyzontowi wszelkich linii biegnących w głąb oka tzn. obserwacja powstałego na płaszczyźnie obrazu wywołuje iluzję postrzegania takich samych stosunków przestrzennych jak podczas obserwacji rzeczywistej  przestrzeni;

Pieter Bruegel Starszy, Walka postu z karnawałem, 1559 - perspektywa geometryczna, z lotu ptaka

W zależności od położenia oka względem płaszczyzny obrazu wyróżniamy następujące odmiany perspektywy:

• z lotu ptaka – wysoko w stosunku do obrazu
• żabia – bardzo nisko
• boczna
• ukośna

Edward Hopper, Przedział C, wagon 293, 1938 - perspektywa geometryczna, ukośna

powietrzna (barwna) - uwzględniająca zjawisko, że z dużej odległości przedmioty nie tylko maleją, ale zmieniają także kolor; warstwa atmosfery    dzielącej dalekie przedmioty od oka sprowadza ich kolor do szaroniebieskiej tonacji; zmiany w kolorze występują przeważnie w odniesieniu do barw ciemnych i zimnych, kolory jasne i ciepłe zachowują większą widoczność w oddaleniu

Jacob van Ruisdael, Młyn w Wijk bis Duurstede, 1665/69 - perspektywa powietrzna

odwrócona - rodzaj perspektywy stosowany w średniowieczu, polegający na tym, iż wielkość postaci uzależniona jest od ich znaczenia zgodnie z obowiązującym ówcześnie światopoglądem; np. fundator na planie pierwszym jest mniejszy od świętego na planie dalszym;

Epitafium Wierzbięty z Branic, 1425 - perspektywa odwrócona 

Linia horyzontu:

w kompozycji obrazowej możemy wyróżnić dwa rodzaje linii horyzontu:

• horyzont podwyższony
• horyzont obniżony

Jean-François Millet, Kobiety zbierające kłosy, 1857 - horyzont podwyższony

Arnold  Böcklin, Wyspa umarłych, 1880 - horyzont obniżony

Vademecum HISTORIA SZTUKI - MATURA 2015 + TESTY!

Analiza porównawcza

Matura coraz bliżej i pora zacząć sprawdzać to czego się nauczyliście. Dlatego też w dzisiejszym poście zamieszczam przykład analizy porównawczej z poziomu rozszerzonego.

Jak wiadomo, ta część arkusza maturalnego to aż 20 punktów co w skali całości stanowi znaczny procent i może zaważyć na ostatecznym wyniku. Jeżeli więc uważnie przeanalizujecie przykłady odpowiedzi jakie tutaj zamieszczam i zastosujecie ten schemat w trakcie egzaminu, możecie liczyć na świetną punktację. Wbrew pozorom, to zadanie nie jest tak trudne jak może się wydawać i najważniejsza jest praktyka oraz uważna analiza poszczególnych elementów obrazu.

* Dla lepszych efektów proponuję najpierw zatrzymać się na pierwszej ilustracji i spróbować wykonać analizę porównawczą według schematu maturalnego samemu, a następnie sprawdzić na ile Wasze odpowiedzi są zgodne z tymi podanymi poniżej.

UWAGA: Zamieszczony tutaj arkusz z analizą porównawczą został przygotowany przez autorkę bloga według wymagań CKE i stanowi część Vademecum HISTORIA SZTUKI - MATURA 2014.

Budowa dzieła sztuki - kompozycja

W dzisiejszym poście proponuję małe przypomnienie kilku podstawowych zagadnień z zakresu budowy dzieła sztuki, które są niezbędne do jego opisu, zarówno na poziomie podstawowym, jak i rozszerzonym, zwłaszcza w części poświęconej analizie porównawczej. Pamiętając o tych „banalnych” kategoriach i wypisując je na początku analizy zyskujesz dodatkowe punkty.

Podstawowa kwestia, najczęściej pomijana przez maturzystów, właśnie dlatego, ze wydaje się zbyt oczywista, przez co nieistotna, to określenie kształtu pola obrazowego (formatu obrazu), czyli czy jest to np. prostokąt poziomy lub pionowy, kwadrat lub forma zbliżona do kwadratu; polem obrazowym może być też elipsa lub koło (tondo). Przy analizie porównawczej to zapewnia Ci jeden punkt. Niewiele, ale czasem może zaważyć na wyniku.

Michelangelo Buonarroti, Tondo Doni, 1506-1508

Następnie należy zidentyfikować kompozycję z jaką mamy do czynienia w danym przypadku. Zwykle stosuje się podział rodzajów kompozycji ze względu na dwa jej aspekty.

-   ze względu na układ poszczególnych jej części:

•     zamknięta/otwarta

•     prosta/złożona (wielofiguralna)

•     symetryczna/asymetryczna (wieloosiowa)

•     rytmiczna/zderytmizowana

•     centralna/ rozproszona

•     horyzontalna/wertykalna/diagonalna

•     jednoplanowa/wieloplanowa

-  ze względu na sposób oddziaływania na widza poszczególnych jej części:

•     statyczna/dynamiczna

•     ekspresyjna

Każda kompozycja składa się z co najmniej kilku powyższych elementów, im więcej wypiszesz, tym większa szansa, ze zostaniesz wysoko oceniony przez egzaminatora. Oto przykłady paru kompozycji wraz z opisem:

Pieter Bruegel Starszy, Pejzaż z upadkiem Ikara - kompozycja otwarta, złożona, horyzontalna, rozproszona, wieloplanowa i asymetryczna

Ilya Repin,  Śpiąca Wiera - kompozycja zamknięta, prosta, centralna, jednoplanowa i wertykalna

O ile opis kompozycji uwzględniający układ jej poszczególnych części wydaje się raczej łatwy, o tym kwestia oddziaływania na widza i ekspresyjności kompozycji może budzić pewne wątpliwości.

Trzeba tutaj wziąć pod uwagę, że ekspresja w dziele sztuki może występować w różnej formie w zależności od epoki i rodzaju dzieła. O kompozycji ekspresyjnej mówimy gdy napięcia w obrazie są silne i oddziałują na emocje widza; ekspresja może tkwić zarówno w scenie przedstawionej w danym dziele sztuki, ale także w jego materii (sposobie kładzenia farby, opracowania materiału rzeźbiarskiego etc.). Mam nadzieje, ze stanie się to jasne po porównaniu poniższych przykładów dwóch odmiennych rodzajów ekspresji.

Stanislaw Ignacy Witkiewicz, Tworzenie świata - kompozycja dynamiczna i mocno ekspresyjna - 

pulsujące, żywe formy, wyrazisty dukt pędzla, wewnętrzne napięcie miedzy elementami obrazu

Donatello, Święta Maria Magdalena -  duża ekspresja formalna, chropowate opracowanie materii, werystyczne przedstawienie postaci 

Vademecum HISTORIA SZTUKI - MATURA 2014